Cao nguyên Ethiopia.
Mái nhà của Châu Phi.
30 triệu năm trước,
đây là một cao nguyên trên cao có kích cỡ bằng với Tây Ban Nha.
Kể từ đó, các yếu tố tự nhiên đã gọt đẽo cảnh quan
thành một Grand Canyon của Châu Phi.
Hàng triệu năm xói mòn
đã tạo ra những hòn đảo bị chia cắt trên địa hình núi cao
là nơi sinh sống của những loài sinh vật kỳ lạ và độc nhất chỉ có tại vùng đất này.
Khỉ đầu chó Gelada thường sinh sống trên những mỏm núi cao
ở đó, chỉ một lần sơ xảy là chắc chắn tử nạn.
Loài khỉ đầu chó Galada chỉ sinh sống tại vùng cao nguyên lạnh giá này,
chúng giữ ấm nhờ bộ lông dài.
Chúng là loài linh trưởng sinh sống cao nhất trên trái đất,
thường trên độ cao khoảng 4.500m.
Nhưng điều thực sự khiến chúng ta ngạc nhiên là số lượng của chúng.
Chúng là loài khỉ có tính xã hội cao nhất trên Trái đất.
Giống như những đồng loại ở Serengeti, chúng là loài ăn cỏ.
Trên đồng cỏ này, chúng giống như những con linh dương gặm cỏ.
Nhưng khỉ đầu chó Gelada không chỉ là những sinh vật kỳ lạ sống trên nóc nhà Châu Phi.
Đây là loài chuột chũi khổng lồ,
một loài ăn cỏ chuyên nghiệp chỉ sống tại vùng cao nguyên Ethiopia.
Loài chuột chũi này chuyên sống dưới đất
chỉ nhoi lên vào lúc bình minh và hoàng hôn để gặm cỏ,
chúng còn tha cỏ xuống hang để gặm chơi.
Có vô sô lý do để cần phải cẩn trọng.
Loài sói Ethiopian trông giống cáo này
hầu như chỉ săn những con chuột chũi khổng lồ.
Cho dù là con mồi của loài sói này, nhưng số lượng chuột chũi khổng lồ vẫn rất lớn.
Ước tính có khoảng hơn 15.000 con
trên mỗi 1,5 km vuông đồng cỏ.
Tuy có số lượng lớn, nhưng chuột chũi và khỉ đầu chó Geladas không bao giờ hợp nhau.
Vậy, làm sao lại như thế?
Câu trả lời là đây.
Ngăn cách giữa những con khỉ đầu chó và những con chuột chũi khổng lồ
là thung lũng Vết Nứt Lớn chạy xuyên qua Ethiopian,
chia nóc nhà châu Phi ra làm hai.
Nhưng nó không dừng lại ở đó.
Trải dài 4800km về phía Nam
Vết Nứt Lớn đã tạo ra toàn cảnh miền đông châu Phi,
tạo ra những điểm nóng trong quá trình tiến hoá.
Dọc theo Vết Nứt Lớn, bên trên những cánh đồng nóng, bụi
những đỉnh núi chia cắt là nơi sinh sống của các quần thể động vật hoang dã chỉ có tại nơi đây.
Đây là một lăng kính vạn hoa gồm những loài sinh vật kỳ lạ và khác thường.
Cũng như thế giới hoang dã đầy màu sắc,
vùng núi này còn có những điều đặc biệt khác.
Chúng đều chung một nguồn gốc
đó chính là điều mấu chốt để hiểu được dãy nứt này được hình thành như thế nào,
và tại sao nó lại có ảnh hưởng lớn lao đến vậy đối với phần đất này của Châu Phi.
Manh mối đầu tiên là ở đây,
tại viền phía bắc của Thung lũng Vết Nứt Lớn.
Vùng lõm Danakil Depression ở Ethiopia.
Đây là ngọn Erta Ale,
nó là núi lửa hoạt động mạnh nhất Châu Phi.
Nó chứa đựng hồ nham thạch vĩnh cửu duy nhất của thế giới.
Giống như cánh cổng vào lòng đất,
ngọn Erta Ale cho thấy quang cảnh đáng sợ sâu vào tâm trái đất của chúng ta.
Một cái chảo chứa đất đá nóng chảy dưới chân chúng ta.
Về địa chất học, núi lửa Erta Ale vẫn đang trong giai đoạn mới hình thành.
Nhưng cách đó 1.600km về phía Nam,
một ngọn núi lửa khác của Vết Nứt Lớn vẫn đang phun trào suốt 1 triệu năm nay.
Nhô lên về hướng đông của Thung lũng Vết Nứt Lớn,
ngọn núi phủ đầy tuyết trắng Kilimanjaro nhô cao lên gần 6,4 km.
Đây chính là đỉnh núi cao nhất Châu Phi
và là núi lửa độc lập cao nhất trên trái đất.
Kilimanjaro và Erta Ale chỉ là hai mắt xích trong chuỗi núi lửa kéo dài,
chạy dọc suốt chiều dài Vết Nứt Lớn.
Thực ra, mọi ngọn núi dọc theo vết nứt đều là núi lửa,
nằm sâu dưới bề mặt trái đất.
Các nhà khoa học tin rằng, dòng dung nham siêu nóng
vẫn phun lên từ dưới lớp vỏ lục địa Đông Phi
trong hàng triệu năm nay.
Lớp vỏ dày bên trên dòng dung nham nóng đã trồi lên cao gần 2km,
gây ra những đứt gãy xung quanh viền hố.
Những thung lũng Nứt gãy phía đông và tây là những cạnh đứt gãy
của cao nguyên Đông Phi nhô cao,
với những nhánh nhỏ trải rộng ra phía ngoài.
Và đất đá nóng chảy lan toả đến đâu
thì núi lửa phun lên ở đó.
Ước tính trong khoảng hơn 30 triệu năm qua
các núi lửa của vết nứt đã phun trào lên một lượng đá nóng chảy
đủ để chôn vùi cả một khu vực rộng bằng xứ Wales dưới độ sâu 24km.
Đỉnh núi Kenye cao 5.200m là một cột đá nút dung nham,
điều đó cho thấy trước đây nó thậm chí còn cao hơn thế.
Bên dưới đỉnh núi
là một dải thực vật núi cao kỳ lạ mọc bám vào sườn núi.
Ngay cả trên đường xích đạo, thời tiết vùng núi cũng rất khó đoán biết.
Chỉ cách đây vài km,
sư tử và ngựa vằn đang phải chịu cái nóng oi ả của mặt trời châu Phi,
tuy nhiên, trên đỉnh Kenya, một đợt gió lạnh có thể làm tuyết xuất hiện,
tạo ra một xứ sở mùa đông diệu kỳ.
Thời tiết khắc nghiệt này tạo ra một thử thách thực sự
đối với các cư dân hoang dã trong vùng núi.
Loài đa man cao nguyên chỉ sinh sống tại đỉnh Kenya.
Đa man vùng núi cao đã tiến hoá để thích nghi với cái lạnh.
Chúng thường to lớn hơn so với đa man đồng bằng
và có bộ lông rất dày,
cho phép chúng duy trì thân nhiệt
trong điều kiện lạnh giá của vùng núi.
Khi mặt trời vừa ló ra, chúng ra tắm nắng để tiết kiệm năng lượng.
Những loài thực vật khổng lồ bảo vệ các chồi non khỏi cái lạng sương giá
bằng cách gói chúng lại trong những cánh lá dày cách nhiệt,
và khi nhiệt độ tăng lên, từng cánh lá lần lượt mở ra.
Loài cây lobelia lông đà điểu khổng lồ đã phát triển một chu kỳ sống kỳ lạ.
Sau vài năm phát triển, cây cho ra một cụm hoa lớn,
trong đó có hàng trăm bông hoa nhỏ được quấn trong một mớ lông cách nhiệt.
Trên độ cao 2,4km so với mực nước biển,
các loài côn trùng thụ phấn rất hiếm
vì vậy, cây lobelia đã phát triển một mối quan hệ hợp tác thay thế.
Loài cây này dùng nguồn mật hoa dồi dào để thu hút các loài chim ăn mật hoa tới.
Chim ăn mật hoa coi cây Lobelia là nơi cung cấp nhiên liệu,
một điểm gặp gỡ cho chúng,
và một nơi để tắm nắng.
Đổi lại, cây lobelia được thụ phấn và kết hạt.
Ở độ cao thấp hơn trên núi, khoảng 3.000m
là nơi sinh sống của một cư dân kỳ lạ nhất của đỉnh Kenya,
đó là loài tắc kè hoa sọc sườn.
Loài động vật bò sát máu lạnh này hoàn toàn thích nghi với điều kiện sống vùng núi,
cao hơn rất nhiều so với độ cao mà các loài bò sát thường sinh sống.
Khi bình minh lên, nó bò ra một nơi trống trải
và xoay cơ thể về đúng hướng mặt trời lên.
Sau đó, nó đổi màu da bằng các sắc tố đậm,
dùng đó làm nơi hấp thụ các tia nắng mặt trời.
Chỉ mất vài phút để nó tăng thân nhiệt lên 30°C.
Khi đã ấm, nó đổi màu về sắc tố bình thường.
Tắc kè hoa đực có tính phân chia lãnh thổ cao.
Nếu một con đực khác có gan bước vào khu vực của nó,
thì chắc chắn xung đột sẽ nổ ra.
Một nhát cắn lén giúp kết thúc cuộc đọ sức
và kẻ thua cuộc lập tức chuồn đi dưỡng thương.
Trở lại trên núi cao,
những con đa man cũng vừa tắm nắng buổi sáng xong.
Mặc dù trông chúng giống như loài thỏ tai ngắn,
đa man có một số tính chất kỳ lạ
cho thấy mối quan hệ kỳ lạ hơn của chúng.
Những ngón chân chúng được sắp xếp giống hệt như bàn chân voi.
Răng và xương của chúng cũng tương tự, mặc dù có phần nhỏ hơn.
Cuộc sống của những con đa man con trông có vẻ ấm ấm.
Nhưng khi tắm nắng là lúc khiến chúng trở thành mục tiêu hấp dẫn đối với các loài săn mồi.
Một con chim ó buteo.
Nằm cách đỉnh Kenya 60km về phía tây
là vùng núi Aberdares vốn là dấu tích của một ngọn núi lửa già
đã bị bào mòn đi rất nhiều nhưng vẫn cao trên 4km.
Trên vùng đồng cỏ sương giá, một loài săn mồi hiếm đang đi săn.
Ở vùng thấp hơn, mèo rừng châu phi có bộ lông đốm,
nhưng ở đây, đa số chúng có màu đen tuyền.
Một số nhà khoa học tin rằng
bộ lông đen có thể giúp cho chúng hấp thụ nhiệt lượng trong những ngày lạnh giá.
Trong điều kiện khí hậu mát mẻ của vùng núi, rừng cây thạch nam khổng lồ tạo thành một tấm thảm dày
chúng là thức ăn cho loài voi sống ở vùng cao nhất châu Phi,
bao gồm một trong những loài voi có ngà lớn nhất thế giới.
Không giống như hầu hết các loài ăn cỏ, voi có thể tiêu hoá hầu hết các loài thực vật mà chúng ăn
bao gồm những bụi cây thạch nam cứng.
Một thế kỷ trước, voi được tự do di chuyển giữa vùng Aberdares và đỉnh Kenya.
Nhưng khi số lượng người dân tăng cục bộ
đàn voi bị kẹt lại ở nơi không còn chỗ để đi.
Trong những cánh rừng núi này
một trong những loài linh dương hiếm nhất châu Phi - Loài linh dương sọc
đang sinh sống.
Linh dương dọc vàng là loài vô cùng nhút nhát và hay lẩn tránh,
chúng thường núp trong vùng rừng rậm vào ban ngày.
Sức ép từ con người đã làm giảm số lượng loài này xuống còn khoảng 100 con
sinh sống trong công viên quốc gia Aberdares.
Và đây là những con được nhân giống và thả vào tự nhiên.
Aberdares nằm dọc theo sườn đông của thung lũng Vết Nứt Lớn Kenya,
có đường kính lên tới 160km.
Ngay tại trung tâm vùng, là một ngọn núi lửa to lớn,
dường như tách biệt với thế giới bên ngoài.
Đỉnh Suswa là nhà của những người chăn cừu Masai,
chuyên chăn thả đàn cừu của mình trên thảm cỏ bằng phẳng trên miệng núi lửa.
Nhưng Suswa không phải một núi lửa thông thường.
Ở chính giữa, những mỏm đá dốc đứng nhô ra 500m
xuống một Thung lũng Vết nứt hình tròn thu nhỏ.
Khoảng 100 gia đình thuộc cộng đồng Red Trees Masai
cùng chia sẻ nguồn tài nguyên của miệng núi Suswa xanh tươi.
Gia súc là trung tâm của người Masai, nó là thước đo sự giàu có của gia đình.
Với mùa khô kéo dài 6 tháng,
và không có bất kỳ con suối hay hồ vĩnh cửu nào bên trong miệng núi lửa,
nên để giữ nguồn nước uống luôn là một khó khăn cho người dân.
Nhưng người Masai đã tìm ra giải pháp thiết thực cho vấn đề này.
Một hệ thống ống kim loại ngưng tụ hơi nước từ các mạch núi lửa.
Tại giữa miệng núi lửa,
một hệ thống hào bao quanh ngọn Suswa
vây trọn lấy một cao nguyên nham thạch có đường kính hơn 3km,
một thế giới đã mất thu nhỏ được bảo vệ bởi vòng tròn vách đá.
Người ta cho rằng đợt phun trào gần đây nhất của núi lửa Suswa
xảy ra vài trăm năm trước
và một vài nơi của thế giới đã mất hiện vẫn toả khói nghi ngút.
Người Masai coi khu rừng hoang rậm rạp này là nơi thiêng liêng
ở đó không cho phép hoạt động săn bắn hay chăn thả.
Vào lần phun trào cuối cùng của núi lửa Suswa
hệ thống hào này là một cái nồi đầy đất đá nóng chảy.
Dung nham nóng chảy đã nguội và rắn lại
nhưng dọc theo đường mép hào này, ngọn núi lửa vẫn ẩn giấu một bí mật đen tối.
Cột đá bị bào mòn này được hình thành
khi đá sụp xuống từ vách trên và dưới động
mở ra một cửa sổ vào mạch chính của núi lửa,
ở đó dung nham nóng chảy từng chảy bên dưới lớp vỏ núi đá.
Khi ngọn núi ngừng phun trào và dung nham đã chảy đi hết
nó để lại một mạng lưới rộng lớn gồm các hang ngách trống trải,
một số rất lớn vừa đủ cho cả một chiếc xe buýt chạy qua.
Các nhà thám hiểm hang động đã lập được bản đồ đường ngầm dài hơn 9,6km
bên dưới dòng chảy dung nham này.
Nhưng con người không phải là sinh vật đầu tiên từng khám phá thế giới bí mật này.
Khi bóng tối phủ dần trên các triền núi của đỉnh Suswa,
một đoàn quân khỉ đầu chó lại tụ hợp lại để nghỉ đêm.
Hầu hết khỉ đầu chó ngủ lại trên ngọn cây
để tránh sự rình rập của báo hay sư tử săn đêm.
Nhưng những con khỉ đầu chó này đang tìm đường xuống dưới.
Nơi chúng đến là một buồng ngầm
được người địa phương gọi là "nghị trường" của khỉ đầu chó.
Khi đi vào thế giới ngầm,
chúng sẽ bắt gặp đàn dơi đang trên đường bay ra.
Để quay được hình chúng ở đây, cần sự trợ giúp của camera hồng ngoại
và những ánh sáng mà khỉ đầu chó không thấy được.
Bức tường trong nghị viện khỉ đầu chó đã được bào mòn nhẵn nhụi
bởi tay và chân của nhiều thế hệ khỉ đầu chó.
Leo trèo trong bóng đêm trên vách đá nhẵn thín
có thể coi là một môn thể thao mạo hiểm,
nhưng chắc hẳn chúng coi việc này còn không đáng sợ bằng
việc ngủ lại ở bên ngoài cùng với báo.
Nơi đến cuối cùng của chúng
là một dãy gờ đá nhỏ trên thành hang.
Được an toàn ngoài tầm với của kẻ thù và được bảo vệ dưới mái nhà đá,
căn phòng ngủ này luôn được ấm áp và khô ráo
ngay cả vào đỉnh điểm mùa mưa.
Khi tia sáng cuối cùng vụt tắt, cuộc di cư của đàn dơi lại càng gấp rút.
Đây là đàn dơi tai cụp khổng lồ lớn nhất thế giới.
Cả đàn toàn là những con cái vừa sinh con.
Đàn con của chúng lên tới hàng nghìn con vẫn chưa biết bay
và chúng hoàn toàn phụ thuộc vào dơi mẹ.
Nhưng dơi mẹ phải dời hang để kiếm ăn.
Chúng bám sát vào nhau để giữ ấm
những con dơi con bị bỏ lại trong một nhà trẻ huyên náo.
Trong đám lộn xộn đó
một con dơi con đã mất chỗ bám và rơi xuống đáy hang.
Trong khi, ở bên dưới là đủ loại sinh vật đáng sợ.
Đa số chúng rất yêu thích thịt dơi con.
Khi bình minh ló rạng trên dãy núi lửa đàn khỉ đầu chó liền rời phòng ngủ của chúng.
Sau khi cả đêm bắt côn trùng trên bầu trời thung lũng Vết Nứt Lớn,
đàn dơi trở về nhà nghỉ ngơi.
Bằng cách nào đó, trong sự hỗn loạn của đàn dơi trưởng thành,
và hàng nghìn con dơi con đang rít lên
mỗi con dơi mẹ phải tìm được đứa con của mình để cho chúng ăn sáng.
Dơi mẹ làm được điều này là nhờ
trước hết, nó phải nhớ vị trí nó để đứa con vào đêm trước,
sau đó, khi bay lại gần, nó sẽ nhận ra tiếng và mùi đặc trưng của dơi con.
Giống như mọi loài động vật có vú, dơi con phụ thuộc vào nguồn sữa của mẹ.
Đứa con của nó đang đòi ăn sáng.
Trong khi dơi và khỉ đầu chó tìm nơi trú ẩn
trong những hang động được tạo ra từ nham thạch của đỉnh Suswa,
một loại sinh vật khác
đã chọn nơi cư trú thoáng nhất của Thung lũng Vết Nứt Lớn.
Những vách đá dựng đứng cao 500m của ngọn Ololokwe
luôn bị những con gió mạnh nổi lên từ thung lũng phía dưới táp vào.
Vị trí không ổn định này
là nơi làm tổ lớn nhất thế giới
của đàn kền kền Ruppell.
Chim kền kền bay lượn thoải mái trong vùng
vì những vách tường đá dựng đứng tạo ra những cột khí nóng bốc lên,
và chúng có thể lợi dụng những cột khí nóng đó để bay lượn.
Bay lượn nhàn nhã từ cột khí này sang cột khí khác
mỗi con kền kền có thể bay được hơn 320km mỗi ngày,
và đạt tới độ cao 11,2 km mà ít khí cần vỗ cánh.
Khi bay lượn trên cao vùng đồng cỏ châu Phi
chẳng có gì có thể thoát nổi cặp mắt của chúng.
Trên vùng đồng cỏ Serengeti, từng đàn động vật đang di chuyển.
Đây chính là điều mà lũ chim kền kền đang chờ đợi.
Loài kền kền có trật tự rõ ràng.
Những con mỏ lớn có yếm thịt được quyền xé xác con mồi trước tiên,
nên chúng được kính trọng nhất.
Sau đó sẽ đến lượt những con kền kền lưng trắng
xông vào và giằng xé cái xác.
Serengeti là nơi sinh sống của nhiều đàn động vật ăn cỏ lớn nhất thế giới.
Hầu hết diện tích đồng cỏ nằm trên cao nguyên Châu Phi phía Đông,
trên độ cao 1,6km so với mặt nước biển,
đó là kết quả của quá trình nâng lên của chính dòng nham thạch đã tạo ra thung lũng Vết Nứt Lớn.
Nhưng nó còn có một mối liên kết khác, thậm chí còn gần gũi hơn
với nguồn gốc đầy dữ dội của Vết Nứt Lớn.
Vùng Serengeti tiếp giáp với ngọn núi lửa hoạt động mạnh nhất Tanzania
ngọn Ol Doinyo Lengai.
Vào năm 2007,
ol Doinyo Lengai phun trào dữ dội và kéo dài gần 1 năm
đẩy lên hàng nghìn tấn tro bụi
phủ lên vùng hoang mạc xung quanh.
Khi tro bụi núi lửa phân hủy,
nó tạo ra một lớp đất dày, màu mỡ
và khiến cho rễ cây rất khó đâm qua
nhưng lại là lớp đất hoàn hảo cho cỏ phát triển.
Cánh đồng cỏ Serengeti có thể nuôi sống hơn một triệu con linh dương đầu bò
chỉ nhờ sự màu mỡ của lớp đất do tro bụi núi lửa tạo ra.
Phía nam Serengeti, miền nam Tanzania
là nơi các nhánh phía đông và tây của Thung lũng Vết Nứt Lớn hợp lại.
Gần điểm gặp nhau của chúng là một trong những bí mật lớn nhất của Vết Nứt Lớn,
đó chính là đồng cỏ trên cao nguyên Kitulo,
mà người dân địa phương gọi là "Vườn địa đàng."
Đó chính là sân khấu trình diễn
cho một trong những màn diễn thực vật ấn tượng nhất châu Phi.
Đồng cỏ Kitulo được một số loài côn trùng thụ phấn chăm sóc.
Đây là một con bọ khỉ, một hoá thạch sống đầy lông.
Trong kỳ băng hà, khi đó châu Phi có khí hậu mát mẻ hơn nhiều,
bọ khỉ phát triển phổ biến
nhưng bây giờ chúng chỉ sống tại một vài vùng đồng cỏ trên cao.
Loài chim goá phụ lông đen
là một đặc trưng khác của vùng.
Trên các sườn dốc của cao nguyên Kitulo
là những bụi hoa Protea đánh dấu sự chuyển dịch giữa đồng cỏ và rừng rậm.
Mùa hoa nở là một bữa tiệc mật và phấn hoa
nhưng với những con bọ khỉ, đó là một món quà nguy hiểm.
Khi đã chọn được vị trí, tắc kè hoa Tempel
một loài chuyên ăn côn trùng chỉ sống tại vùng đất này của Tanzania
hầu như không cần di chuyển.
Tắc kè hoa là loài đặc biệt trong số các loài bò sát
do có khả năng xoay cầu mắt độc lập.
Khi chúng dõi thẳng hai mắt về một phía
một hình ảnh hai chiều cho phép chúng bắn cái lưỡi dính
ra một khoảng cách chính xác tới nạn nhân.
Bên dưới những bụi hoa Protea có loài tắc kè hoa đang rình theo con mồi
là một thảm rừng rậm rạp bám chặt vào những triền núi sũng nước mưa.
Khí hậu mát mẻ và ẩm ướt tạo điều kiện cho những cây dương xỉ phát triển
và vươn cao dưới các cây gỗ cứng.
Bị chia tách khỏi những khu rừng núi khác
bởi những nhánh hội tụ của Thung lũng Vết Nứt Lớn,
cánh rừng của đỉnh Rungwe là nơi sinh sống của những loài sinh vật độc đáo.
Khu vực này gần đây đã trở thành tâm điểm cho những nghiên cứu khoa học
và người ta luôn tìm ra được loài mới ở đây,
ngay cả trên những ngọn cây.
Đây là loài khỉ Kipunji
lần đầu tiên được phát hiện vào năm 2005 và trước đây chưa từng được ghi hình.
Về hình dáng và hành vi, loài khỉ mới rất giống với khỉ mangabey.
Nhưng DNA của chúng lại giống với DNA của khỉ đầu chó.
Cho đến bây giờ, nguồn gốc tiến hoá của loài khỉ Kipunji
vẫn còn là điều bí ẩn.
Khỉ Kipunji đặc biệt thích loại quả dưa chuột dính màu cam
chỉ mọc ra từ những dây leo trên ngọn cây.
Nghiên cứu cho thấy chúng ăn trên 100 loại thực vật khác nhau
và đóng vai trò quan trọng trong việc phát tán hạt cây.
Nhưng ngay cả khi các nhà khoa học bắt đầu phát hiện được cuộc sống ẩn mật của chúng
thì khỉ Kipunji đã đang ở trên bờ tuyệt chủng.
Khi những cánh rừng bị chia cắt quanh đỉnh Rungwe
bị đốn hạ để làm nương rẫy và lấy củi,
thì nơi cư trú duy nhất của khỉ Kipunji đang dần thu hẹp.
Do chỉ còn khoảng 1.000 con trong tự nhiên,
nên chúng là loài khỉ hiếm nhất Châu Phi.
Có lẽ không còn nhiều thời gian để nghiên cứu về chúng.
May mắn là khỉ Kipunji còn có bạn
và hiện đang có dự án bảo vệ một phần khu rừng mà chúng đang sống
và kêu gọi người dân địa phương tham gia bảo vệ loài khỉ này.
Về phía tây bắc khu rừng núi của khỉ Kipunji
một nhánh thung lũng Vết Nứt Lớn uốn cong giữa Tanzania và Công.
Đáy thung lũng là những vùng hồ nước sâu rộng lớn,
trong khi về phía tây là hàng loạt ngọn núi lửa
cao tới 4,8km.
Và cảnh tượng hùng vĩ nhất là ở đây,
tại Công viên Quốc gia Virungas.
Những núi lửa Virungas là nơi sinh sống của loài khỉ đột lớn và hiếm nhất châu Phi.
Loài khỉ đột núi.
Khỉ đột núi tiến hoá từ khỉ đột vùng đất thấp,
chúng đã sống tại Virungas trong gần nửa triệu năm trước
ngay sau khi những núi lửa này hình thành.
Chúng phải chống lại khó khăn của cuộc sống ở miền cao
bằng cách phát triển to lớn hơn và lông dày hơn người họ hàng miền thấp của chúng
để giúp chúng đối phó với cái lạnh vĩnh cửu, và thời tiết khắc nghiệt trên cao.
Sự kết hợp giữa đất núi lửa màu mỡ và lượng mưa hàng năm lên tới 2 mét
đã tạo ra sự dồi dào về cây cối trên những triền núi dốc
đó là nguồn thức ăn lý tưởng cho những con khỉ đột khổng lồ này.
Đáp ứng lại khẩu phần ăn toàn chất xơ của chúng
chúng đã phát triển những chiếc răng cối lớn hơn bình thường
và cơ cằm cực khoẻ
bám vào sống xương trồi lên trên đỉnh đầu chúng.
Khỉ đột là loài sống có trật tự
trong đó mỗi đàn khỉ cái và con non
được một con đực lưng bạc to lớn bảo vệ.
Do có ít kẻ thù tự nhiên dám thách thức sự giận giữ của một con lưng bạc
nên những con khỉ đột con có thể vô tư chơi đùa.
Những đặc điểm riêng biệt
giúp phân biệt loài khỉ đột núi với những người họ hàng vùng thấp của chúng
bắt nguồn từ kết quả sự chia tách giữa chúng
chỉ trên những núi lửa chạy dọc theo Vết Nứt Lớn.
Điều đó khiến chúng dễ gặp nguy hiểm, nhất là với nạn săn trộm
dù vậy chúng may mắn có được nhiều đồng minh từ con người
để đấu tranh cho sự sinh tồn của mình.
Khỉ đột núi rõ ràng
là một trong những sinh vật đáng kể nhất của vùng Vết Nứt Lớn
sự tiến hoá của chúng được quyết định nhờ địa hình núi lửa.
Chính địa hình đó được kiến tạo và hình thành nhờ sự vận động dữ dội của đất đá bên dưới,
tạo ra một tổ hợp thung lũng và núi lửa
trải rộng suốt chiều dài Đông Phi.
Đối với các loài động thực vật
có khả năng thích nghi với những điều kiện thay đổi
Vết Nứt Lớn đã tạo ra sự bùng nổ đáng kể về mặt tiến hoá.
Trong quang cảnh hỗn loạn này
sự huỷ diệt của núi lửa trở nên nhỏ lại
nhưng vai trò kiến tạo sự sống mới lại trở nên lớn hơn.
Và đó chính là điều đặc biệt về Vết Nứt Lớn của Châu Phi.
Một trong những nhiệm vụ khó khăn nhất với đoàn làm phim Vết Nứt Lớn
là xuống sâu dưới miệng núi lửa của đỉnh Suswa,
nơi sinh sống của đoàn quân khỉ đầu chó rất lạ thường.
Thay vì ngủ qua đêm trên cây, chúng đã tìm xuống dưới hang động.
Nhà quay phim Justin Maguire tới đây để ghi lại hình về chúng.
Jeremiah ole Tanin, một người Masai là người hướng dẫn của Justin.
Anh hy vọng rằng đàn khỉ đầu chó sẽ thu hút nhiều du khách đến với đỉnh Suswa,
để tạo ra thu nhập cho người dân của anh.
Chà, ấn tượng thật.
Cái hang hay chưa kìa.
Vậy đây là nơi đàn khỉ tới và ngủ lại ư?
Vâng. Đây là nơi chúng ngủ qua đêm.
Trong khi đàn khỉ ra ngoài kiếm ăn vào ban ngày
Justin có cơ hội để dò xét cái hang.
Jeremiah cảnh báo anh rằng vào lúc xế chiều chúng trở lại
chúng sẽ cảnh giác và rất dễ hoảng sợ,
và khỉ đầu chó có thể rất nguy hiểm.
Justin sẽ phải cảnh giác.
- Bao nhiêu con đến ở hang này? - Hơn 100 con.
Hơn 100 con ư? Thật không thể tin được. Tôi sẽ vào đó cùng chúng.
- Vậy là thành 101 con khỉ rồi. - À vâng.
- Liệu chúng có sợ tôi không? - Có chứ.
Hy vọng là tôi có thể hơi giống khỉ để chúng không phải sợ tôi.
Vấn đề của Justin là nếu anh leo xuống cái hang khi trời tối
anh sẽ đánh thức lũ khỉ đang ngủ gần cửa hang.
May là Jeremiah đã có kế hoạch khôn ngoan.
Người Masai biết một lối vào kín đáo
để cho Justin cơ hội lẻn vào.
Trước khi leo xuống
anh quyết định xuống dò xét trước khi trời còn sáng.
Thang uốn khúc à. Vâng
Được. Đi nào.
Để ghi hình trong hoàn cảnh đòi hỏi sự khéo léo, justin có một đội đầy kinh nghiệm cùng đi với anh.
Xong rồi. Đang chuyển túi xuống cho anh. Nhận nhé.
Phil Chapman là đạo diễn, đồng thời cũng là một nhà thám hiểm hang động đầy kinh nghiệm.
Khi đã ở trong hang, rõ ràng là
để đưa được cả người và đồ xuống hang
không phải chuyện đơn giản như họ nghĩ.
Trông bé quá Jeremiah ạ.
Liệu ta có qua đó được không? Có chứ.
Nghe như có dơi đấy. Trong hang có dơi không?
Việc này hay đây.
Được rồi.
Khá tốt rồi. Đủ cho họ trườn qua.
Cẩn thận cái đầu. Nhũ đá rất sắc đấy.
Bên trong, đoàn làm phim thấy hàng nghìn con dơi đang chuẩn bị đi săn đêm.
Không chỉ đàn dơi sản sinh ra hàng tấn phân
chúng cũng chia sẻ cái hang với những cư dân không mấy ưa thích.
Ồ nhìn kìa. Có hàng triệu con bọ kìa.
Hình như chúng đang bò lên ống quần tôi.
Thú vị thật.
Chúng bám đầy vào tôi này. Nhìn chân tôi xem.
Cuối cùng, họ cũng tới được phòng ngủ của đàn khỉ
và Jeremiah đã đúng.
Dấu hiệu của đàn khỉ ở khắp nơi.
Các anh thấy đấy, những phiến đá ở dây đầy nhẵn thín.
Rất nhẵn và bóng.
- Anh sờ thử xem. - Đúng thật, nhẵn quá.
Rất nhẵn và bóng.
Đó là do chúng mài mông vào đó
Đúng vậy.
Đá nhẵn là do
mông khỉ mài vào trong nhiều năm đúng không?
Vâng. Kia cũng vậy kìa. Tôi còn thấy khỉ đầu chó ị trên đó nữa.
Ồ. Thấy không?
Khi biết tin khỉ đầu chó ở đây rất đông, đó quả là một tin tốt để quay phim chúng
nhưng điều đó lại đặt ra cho Justin một vấn đề khác.
Khỉ đầu chó có thể cực kỳ nguy hiểm trong không gian giới hạn trong hang,
nên Justin cần cách nào đó để đuổi chúng đi nếu chúng tới quá gần.
Hãng BBC cũng nghĩ xa và đã cho tôi chiếc chuông báo động này,
trong trường hợp tôi gặp rắc rối với lũ khỉ.
Có một số con đực lớn đúng không?
Vâng. Hy vọng là tôi không phải...
Hy vọng tôi không bị chúng tấn công.
À vâng.
Không chỉ đoàn làm phim phải tạo cho mình chỗ nấp
mà họ còn phải thiết đặt dàn đèn đặc biệt để tạo ra tia hồng ngoại
mà đàn khỉ đầu chó không thấy được.
Nhưng trời sắp tối rồi mà đàn khỉ thì đang trên đường quay về.
Chúng ta không có đủ thời gian. Vấn đề lớn đó.
Nghiêm túc đấy, chúng ta sắp không thể thắp sáng nơi này lên được.
Chúng ta phải bắt đầu ngay thôi.
Nếu đàn khỉ trở về sớm và thấy đoàn làm phim
thì chúng có thể bỏ hang, và làm cho cơ hội quay phim chúng tuột mất.
Đã 5 giờ 50 rồi, mặt trời sắp lặn rồi.
Chúng tôi sắp hết thời gian rồi, nhưng lại không muốn ở đây khi đàn khỉ quay về.
Phil, tôi nghĩ các bạn nên đi thôi.
Cắm cái đó vào.
Khi dàn đèn đã dựng xong
đoàn làm phim rời đi để đàn khỉ trở về ngủ đêm.
Chúng tôi vừa xuống hang. Trời đã tối rồi.
Còn mình tôi đi vào trong hang với đàn khỉ
một mình tôi mò mẫn trong đên với 60 con khỉ
điều đó làm tôi khá hồi hộp.
Justin hoàn toàn trong bóng tối,
tự quay mình dưới ánh sáng hồng ngoại,
mà cả anh và đàn khỉ đều không thấy được.
Tôi lần được sợi dây dẫn rồi
nó sẽ dẫn tôi tới nơi ẩn nấp.
Tôi nghĩ một con khỉ đã thấy tôi.
Xong rồi. Tôi đã tới được nơi ẩn nấp rồi.
Rõ ràng là tôi đã bị một con nhận ra.
Con khỉ nhận ra tôi buồn ngủ rồi, nên hy vọng là
Nó vẫn sủa kìa.
Yên tĩnh vô cùng. Tôi thực sự ngạc nhiên là chúng lại ngủ yên lặng đến vậy.
Thứ duy nhất còn lại là tiếng kêu của đàn dơi.
Ngày càng có nhiều dơi trong hang
đó là dấu hiệu cho thấy trời sắp sáng rồi,
và đàn khỉ cũng sắp thức giấc rồi, tôi nghĩ thế.
Dường như là tiếng kêu thức giấc của đàn khỉ con.
Nghe giống như trong một gia đình vậy.
Lần đầu tiên sự kiên nhân của Justin đã giúp khám phá
hành vi ngầm của những con khỉ đầu chó đặc biệt này.
Trở lại lều, anh chia sẻ những thước hình này với cả đoàn.
Tôi chưa từng thấy khỉ đầu chó lúc ngủ.
Trước đây, khỉ đầu chó từng bị nghĩ xấu vì giết hại gia súc.
Tuy nhiên, thái độ là thứ thường thay đổi chậm.
Chúng không thể là kẻ giết hại gia súc được.
Bây giờ chúng tôi bắt đầu bảo vệ chúng,
để tạo mối quan hệ giữa khỉ đầu chó và con người
vì người dân chúng tôi có thể được hưởng lợi từ chúng.
Chuyến quay phim của Justin đã thành công,
và khi sự thích thú về đỉnh Suswa dâng cao
người Masai sẽ có thể thể chia sẻ với những dân tộc khác
loài khỉ đầu chó đặc biệt sống trong hang của họ.